Περίληψη
Η ψυχοθεραπεία είναι μια βαθιά διαδικασία προσωπικής ανάπτυξης, όμως πολλές φορές μπορεί να συνοδεύεται από προσωρινές δυσκολίες. Σε αυτό το άρθρο αναλύουμε τις κύριες «παρενέργειες» της θεραπείας — όπως η αύξηση της επίγνωσης, η έντονη συναισθηματική φόρτιση, η αμφισβήτηση παλιών ρόλων και σχέσεων, η προσωρινή αναστάτωση στην καθημερινότητα και η ανάγκη προσαρμογής σε νέες συμπεριφορές. Εξηγούμε γιατί αυτά τα φαινόμενα αποτελούν φυσιολογικά στάδια αλλαγής, πώς συνδέονται με την επεξεργασία βαθύτερων εμπειριών και με ποιον τρόπο η θεραπευτική σχέση μπορεί να τα κάνει διαχειρίσιμα. Η περίληψη βοηθά τον αναγνώστη να κατανοήσει ότι οι «παρενέργειες» δεν σημαίνουν ότι κάτι πάει λάθος, αλλά ότι η εσωτερική εργασία βρίσκεται σε εξέλιξη.
Στον δημόσιο λόγο η ψυχοθεραπεία εμφανίζεται συχνά σαν κάτι «απόλυτα θετικό»: ένας δρόμος που οδηγεί στην αυτογνωσία, στην απελευθέρωση των συναισθημάτων και στη βελτίωση της ψυχικής ζωής. Κάτι σαν μια διαδικασία που «μόνο καλό κάνει».
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Όπως και κάθε ισχυρή παρέμβαση στην ανθρώπινη υγεία και λειτουργία, έτσι και η ψυχοθεραπεία μπορεί να έχει παρενέργειες. Αυτό δεν μειώνει την αξία της· αντιθέτως, της δίνει ανθρώπινη διάσταση και υπενθυμίζει ότι η αλλαγή δεν είναι ποτέ γραμμική.
Στην παγκόσμια βιβλιογραφία, οι παρενέργειες διακρίνονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες:
- Παρενέργειες που προκύπτουν φυσιολογικά μέσα στη διαδικασία της ψυχοθεραπείας.
- Παρενέργειες που προκύπτουν από τον θεραπευτή, τη μέθοδο, ή τη θεραπευτική σχέση.
Και οι δύο κατηγορίες αξίζουν χώρο στη συζήτηση.
1. Παρενέργειες που αποτελούν φυσιολογικό μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας
Η ψυχοθεραπεία «αγγίζει» περιοχές που για χρόνια μπορεί να ήταν κλειδωμένες, αποσιωπημένες ή αποφεύγονταν. Έτσι, η προσέγγισή τους μπορεί να προκαλέσει προσωρινή αστάθεια. Αυτές οι παρενέργειες δεν σημαίνουν ότι κάτι πάει στραβά· πολλές φορές δείχνουν ότι κάτι βαθύ έχει αρχίσει να κινείται.
• Προσωρινή αύξηση άγχους ή θλίψης
Η αναμέτρηση με παλιές μνήμες, φόβους και πληγές μπορεί να προκαλέσει έντονα συναισθήματα. Αυτό συχνά συμβαίνει πριν έρθει η ανακούφιση.
• Ενίσχυση της ευαισθησίας
Όταν κάποιος αρχίζει να αναγνωρίζει συναισθήματα, γίνεται προσωρινά πιο ευάλωτος. Είναι σαν να ξυπνάει ένα κομμάτι που είχε χρόνια να ακουστεί.
• Αλλαγές στις σχέσεις
Καθώς το άτομο αλλάζει, σχέσεις που βασίζονταν σε παλιά μοτίβα μπορεί να δυσκολευτούν. Μερικές φορές αυτό μοιάζει με «αναστάτωση», αλλά είναι κομμάτι της φυσικής ανακατάταξης.
• Περίοδοι σύγχυσης ή αναθεώρησης
Όταν ένα παλιό πρότυπο αμφισβητείται, δύσκολα αντικαθίσταται αμέσως από ένα νέο. Προκύπτει μια μεταβατική ζώνη όπου κάποιος δεν ξέρει ακόμα ποια εκδοχή του εαυτού του θέλει να κρατήσει.
• Προσωρινή εξάρτηση από τον θεραπευτή
Σε βαθιά θεραπευτική εργασία, η σχέση με τον θεραπευτή γίνεται πυλώνας σταθερότητας. Κάποιες φορές μπορεί για λίγο να νιώσει κανείς ότι τον χρειάζεται περισσότερο απ’ όσο θα ήθελε. Αυτό αντιμετωπίζεται μέσα στη θεραπεία και συνήθως καταλήγει σε μεγαλύτερη αυτονομία.
Αυτές οι παρενέργειες είναι αναμενόμενες, και όταν ο θεραπευτής τις αναγνωρίζει, τις συζητά και τις εντάσσει στο θεραπευτικό σχέδιο, γίνονται μοχλός εξέλιξης.
2. Παρενέργειες που προκύπτουν από τον θεραπευτή, τη μέθοδο ή τη σχέση
Αυτή είναι η πλευρά της συζήτησης που σπάνια αναφέρεται. Ωστόσο, αποτελεί καθοριστικό κομμάτι της ποιότητας της ψυχοθεραπείας.
• Ελλιπής εκπαίδευση ή λανθασμένες τεχνικές
Όταν ο θεραπευτής δεν έχει επαρκή θεωρητική γνώση, εποπτεία ή εμπειρία, μπορεί άθελά του να προκαλέσει:
- σύγχυση,
- ενίσχυση συμπτωμάτων,
- ψυχική αποσταθεροποίηση,
- ή παρανόηση του προβλήματος.
Η ψυχοθεραπεία χρειάζεται σταθερά θεμέλια — δεν αρκεί η καλή πρόθεση.
• Αδύναμη ή μη ασφαλής θεραπευτική σχέση
Η θεραπευτική σχέση είναι ο βασικότερος παράγοντας αλλαγής. Όταν δεν είναι σταθερή:
- το άτομο μπορεί να νιώσει απόρριψη,
- να βιώσει ανασφάλεια,
- να χάσει εμπιστοσύνη στη διαδικασία,
- ή ακόμη και να επανατραυματιστεί.
Δεν είναι λίγοι όσοι έχουν πει:
«Πήγα σε έναν ψυχολόγο και χειροτέρεψα. Από τότε φοβάμαι να ξαναπάω.»
Αυτό είναι καθαρά παρενέργεια της σχέσης, όχι της ψυχοθεραπείας ως επιστήμης.
• Χρήση μη τεκμηριωμένων μεθόδων
Όταν μια τεχνική δεν στηρίζεται σε επιστημονικά δεδομένα, ή δεν έχει ενδείξεις αποτελεσματικότητας για το συγκεκριμένο πρόβλημα, μπορεί:
- να επιβραδύνει την αλλαγή,
- να ενισχύσει δυσλειτουργικά μοτίβα,
- ή να δημιουργήσει λανθασμένες πεποιθήσεις.
• Λάθος “ταιριάσμα” θεραπευτή–θεραπευόμενου
Δεν ταιριάζουν όλοι με όλους.
Αν δεν υπάρχει ασφάλεια, κοινός κώδικας και αίσθηση κατανόησης, η διαδικασία δεν μπορεί να ανθίσει.
Το αποτέλεσμα;
- απογοήτευση,
- απόσυρση,
- ή εγκατάλειψη της θεραπείας,
- μερικές φορές και ανάπτυξη δυσπιστίας απέναντι στους ειδικούς.
3. Πώς διακρίνουμε τις υγιείς παρενέργειες από τις μη υγιείς;
Ο πιο απλός τρόπος είναι ο εξής:
Αν η δυσκολία οδηγεί σε αυξημένη κατανόηση, επίγνωση ή λειτουργικότητα με την πάροδο του χρόνου → είναι μέρος της διαδικασίας.
Αν η δυσκολία εντείνεται, μπερδεύει ή αποδυναμώνει τον θεραπευόμενο → χρειάζεται επαναξιολόγηση.
Η ψυχοθεραπεία δεν είναι πάντα εύκολη. Είναι όμως μια διαδικασία που, όταν γίνεται σωστά, μεταμορφώνει.
Συμπέρασμα
Ναι, η ψυχοθεραπεία έχει παρενέργειες.
Όχι όμως επειδή είναι επικίνδυνη — αλλά επειδή είναι βαθιά, ανθρώπινη και απαιτητική.
Οι «υγιείς» παρενέργειες είναι σημάδια ότι ο άνθρωπος κινείται.
Οι «μη υγιείς» παρενέργειες είναι σημάδια ότι χρειάζεται να επιστρέψουμε στη βάση:
την επιστημονική τεκμηρίωση, την ασφαλή θεραπευτική σχέση και την κατάλληλη εξειδίκευση.
Η ψυχοθεραπεία δεν είναι μαγικό ραβδί.
Είναι συνάντηση, γνώση, επίγνωση, δεξιότητες, και — πάνω απ’ όλα — σχέση.
Όταν όλα αυτά συνυπάρχουν, η αλλαγή δεν είναι απλώς πιθανή. Είναι αναπόφευκτη.
Βιβλιογραφία
Barlow, D. H. (2010). Negative effects from psychological treatments: A perspective and framework for considering the question. American Psychologist, 65(1), 13–20. https://doi.org/10.1037/a0015643
Berk, M., & Parker, G. (2009). The elephant on the couch: Side-effects of psychotherapy. Australian & New Zealand Journal of Psychiatry, 43(9), 787–794. https://doi.org/10.1080/00048670903107559
Castonguay, L. G., & Hill, C. E. (2017). How and why are some therapists better than others? Psychotherapy, 54(1), 4–10. https://doi.org/10.1037/pst0000083
Dimidjian, S., & Hollon, S. D. (2010). Evidence-based practice and the notion of negative effects. Clinical Psychology: Science and Practice, 17(2), 175–182. https://doi.org/10.1111/j.1468-2850.2010.01204.x
Linden, M. (2013). How to define, find and classify side effects in psychotherapy: From unwanted events to adverse treatment reactions. Clinical Psychology & Psychotherapy, 20(4), 286–296. https://doi.org/10.1002/cpp.1765
Norcross, J. C., & Lambert, M. J. (2011). Psychotherapy relationships that work. Oxford University Press.
Rozental, A., Kottorp, A., Boettcher, J., Andersson, G., & Carlbring, P. (2018). Negative effects of psychological treatments: An updated review. World Psychiatry, 17(3), 359–376. https://doi.org/10.1002/wps.20566
Strupp, H. H., & Hadley, S. W. (1977). A tripartite model of psychoanalytic therapy. American Psychologist, 32(3), 187–196. https://doi.org/10.1037/0003-066X.32.3.187
Wampold, B. E., & Imel, Z. E. (2015). The great psychotherapy debate: The evidence for what makes psychotherapy work (2nd ed.). Routledge.
