Η ψυχοθεραπεία προσφέρει έναν ασφαλή χώρο για αυτογνωσία, συναισθηματική επεξεργασία και ανάπτυξη δεξιοτήτων διαχείρισης της ζωής. Ωστόσο, ορισμένοι θεραπευόμενοι, ιδιαίτερα σε μακροχρόνιες συνεργασίες, αρχίζουν να ανησυχούν για το ενδεχόμενο να εξαρτηθούν από τον θεραπευτή τους. Είναι αυτός ο φόβος δικαιολογημένος ή αντανακλά μια βαθύτερη ψυχολογική διεργασία;
Τι σημαίνει εξάρτηση από την ψυχοθεραπεία;
Η εξάρτηση σε ένα θεραπευτικό πλαίσιο δεν σημαίνει απαραίτητα κάτι αρνητικό. Όπως ανέφερε ο Winnicott (1965), η ανάπτυξη περνά από μια φυσιολογική φάση εξάρτησης πριν επιτευχθεί η αυτονομία. Η ανάγκη για ψυχολογική υποστήριξη είναι φυσιολογική, αλλά όταν η θεραπευτική σχέση γίνεται το μοναδικό στήριγμα ενός ατόμου, μπορεί να υπάρξει δυσλειτουργία.
Διακρίνονται δύο μορφές εξάρτησης στην ψυχοθεραπεία:
- Λειτουργική εξάρτηση – Η σχέση με τον θεραπευτή παρέχει ένα ασφαλές πλαίσιο που επιτρέπει την προσωπική ανάπτυξη και αυτονόμηση.
- Δυσλειτουργική εξάρτηση – Ο θεραπευόμενος νιώθει ανίκανος να πάρει αποφάσεις ή να διαχειριστεί τη ζωή του χωρίς την παρουσία του θεραπευτή.
Γιατί φοβούνται οι θεραπευόμενοι την εξάρτηση;
1. Ανάγκη για αυτονομία και έλεγχο
Ο φόβος εξάρτησης μπορεί να συνδέεται με την έντονη ανάγκη για αυτονομία. Οι άνθρωποι που δυσκολεύονται να εμπιστευτούν τους άλλους ή έχουν μάθει να βασίζονται αποκλειστικά στον εαυτό τους, μπορεί να βλέπουν την ανάγκη για βοήθεια ως αδυναμία.
2. Κοινωνικές προκαταλήψεις για την ψυχοθεραπεία
Σε πολλές κοινωνίες επικρατεί η άποψη ότι το να ζητάει κάποιος βοήθεια αποτελεί ένδειξη αδυναμίας. Αυτό μπορεί να ενισχύει την ανησυχία ότι η μακροχρόνια θεραπεία σημαίνει ότι κάποιος δεν είναι “αρκετά δυνατός” για να διαχειριστεί τα προβλήματά του μόνος του.
3. Φόβος εγκατάλειψης
Όσοι έχουν βιώσει εγκατάλειψη ή ασυνέπεια στις σχέσεις τους (σύμφωνα με τη θεωρία δεσμού του Bowlby, 1988), μπορεί να δυσκολεύονται να δεχτούν την υποστήριξη του θεραπευτή από φόβο ότι κάποια στιγμή θα απομακρυνθεί.
4. Εσωτερική σύγκρουση σχετικά με την εμπιστοσύνη
Η ψυχοθεραπεία βασίζεται στην εμπιστοσύνη, αλλά για κάποιους θεραπευόμενους, η ιδέα της στενής σχέσης με έναν θεραπευτή μπορεί να είναι τρομακτική. Σύμφωνα με τον Kohut (1971), ο θεραπευτής μπορεί να λειτουργεί ως selfobject – ένα αντικείμενο απαραίτητο για την ενίσχυση του εαυτού. Αν κάποιος δυσκολεύεται να δεχτεί βοήθεια, μπορεί να αισθανθεί ενοχές ή φόβο ότι γίνεται υπερβολικά εξαρτημένος.
Ο Ρόλος των Ορίων στη Θεραπευτική Σχέση
Ο Gabbard (2017) επισημαίνει ότι ο φόβος εξάρτησης μπορεί να σχετίζεται με δυσκολίες στη ρύθμιση των ορίων από την πλευρά του θεραπευόμενου.
- Θεραπευτικά όρια: Η ύπαρξη ξεκάθαρων ορίων (π.χ., καθορισμένα χρονικά πλαίσια, αποφυγή διπλών ρόλων) βοηθά τον θεραπευόμενο να αισθάνεται ασφαλής.
- Δυσκολίες με τα όρια: Άτομα που έχουν βιώσει ανασφαλείς σχέσεις ή θολά όρια στην παιδική ηλικία μπορεί να δυσκολεύονται να κατανοήσουν πού τελειώνει η υποστήριξη της θεραπείας και πού ξεκινά η προσωπική τους ευθύνη.
Όταν τα όρια δεν είναι σαφή για τον θεραπευόμενο, μπορεί να εμφανιστεί σύγχυση μεταξύ υποστήριξης και εξάρτησης. Η συζήτηση των ορίων μέσα στη θεραπεία μπορεί να βοηθήσει σημαντικά στη διαχείριση αυτών των φόβων.
Η Αυθεντικότητα και η Αναζήτηση της Εσωτερικής Αυτονομίας
Από την οπτική της Προσωποκεντρικής Προσέγγισης (Person-Centered Therapy), η αυθεντικότητα είναι βασικό στοιχείο της θεραπευτικής διαδικασίας (Rogers, 1961).
- Ο φόβος εξάρτησης μπορεί να αντανακλά μια εσωτερική δυσκολία εύρεσης της αυθεντικής φωνής του θεραπευόμενου.
- Όταν κάποιος δεν έχει μάθει να ακούει τις πραγματικές του ανάγκες, μπορεί να βιώνει τη θεραπευτική υποστήριξη ως κάτι εξωτερικό που τον καθορίζει, αντί ως εργαλείο για προσωπική εξέλιξη.
- Η ανάπτυξη αυθεντικότητας βοηθά τον θεραπευόμενο να αναγνωρίζει πότε χρειάζεται βοήθεια, χωρίς να αισθάνεται ενοχές ή φόβο εξάρτησης.
Η σταδιακή ανάπτυξη της εσωτερικής αυθεντικότητας στη θεραπεία επιτρέπει στον θεραπευόμενο να εμπιστεύεται τις αποφάσεις του και να βλέπει τον θεραπευτή ως συνοδοιπόρο και όχι ως σωτήρα.
Πώς να διαχειριστεί ο θεραπευόμενος τον φόβο εξάρτησης
- Αναγνώριση του τι σημαίνει εξάρτηση – Δεν σημαίνει αδυναμία, αλλά προσωρινή υποστήριξη στην πορεία προς την αυτονομία.
- Συζήτηση των ορίων – Η διασαφήνιση του θεραπευτικού πλαισίου βοηθά στη μείωση των ανησυχιών.
- Ενίσχυση της αυθεντικότητας – Η αναγνώριση των προσωπικών αναγκών χωρίς ενοχές είναι κλειδί στη θεραπεία.
- Σταδιακή ανεξαρτητοποίηση – Η μείωση της συχνότητας των συνεδριών μπορεί να διευκολύνει τη μετάβαση στην αυτονομία.
Ο φόβος της εξάρτησης από την ψυχοθεραπεία είναι συχνός, αλλά όταν τα όρια είναι σαφή και η αυθεντικότητα ενισχύεται, η θεραπεία γίνεται χώρος προσωπικής εξέλιξης. Η αποδοχή της βοήθειας δεν σημαίνει αδυναμία – αντίθετα, αποτελεί ένδειξη ωριμότητας και βαθιάς ψυχολογικής δύναμης.
Βιβλιογραφία
- Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. Basic Books.
- Bordin, E. S. (1979). “The generalizability of the psychoanalytic concept of the working alliance.” Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 16(3), 252-260.
- Gabbard, G. O. (2017). Boundaries and Boundary Violations in Psychoanalysis. American Psychiatric Publishing.
- Kohut, H. (1971). The Analysis of the Self. University of Chicago Press.
- Winnicott, D. W. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment. International Universities Press.